فتق زمانی ایجاد می‌شود که بخشی از بافت یا یکی از اندام‌های داخلی بدن از یک نقطه ضعیف در دیواره نگهدارنده خود بیرون بزند. این مشکل بیشتر در شکم و کشاله ران دیده می‌شود و ممکن است با برجستگی، درد یا احساس فشار همراه باشد.در ادامه با فتق چیست، انواع فتق، علائم، عوامل خطر و نشانه‌های خطرناک فتق آشنا می‌شوید.
فتق چیست؟
فتق زمانی ایجاد می‌شود که یک عضو، بافت یا بخشی از محتویات داخل بدن از طریق یک نقطه ضعیف یا نقص در دیواره‌ای که به‌طور طبیعی آن را در جای خود نگه می‌دارد، بیرون بزند.فتق ممکن است در قسمت‌های مختلف بدن ایجاد شود، اما بسیاری از انواع شایع آن در دیواره شکم و کشاله ران دیده می‌شوند.
در بعضی افراد، برجستگی فتق با دراز کشیدن یا فشار ملایم به داخل برمی‌گردد. اما گاهی بخشی از بافت یا روده در محل فتق گیر می‌افتد و دیگر به داخل شکم برنمی‌گردد. اگر خون‌رسانی بافت گرفتار نیز مختل شود، عارضه‌ای جدی به نام خفگی فتق ایجاد می‌شود که نیازمند بررسی و درمان فوری پزشکی است.
انواع فتق کدام‌اند؟
بیش از ۲۰ نوع فتق در منابع پزشکی توصیف شده است، اما بیشتر افراد تنها با چند نوع شایع آن مواجه می‌شوند.
محل ایجاد فتق یکی از مهم‌ترین معیارهای تقسیم‌بندی انواع آن است.
فتق شکمی چیست؟
فتق شکمی یا Ventral Hernia به گروهی از فتق‌ها گفته می‌شود که در دیواره شکم ایجاد می‌شوند.از انواع فتق‌های شکمی می‌توان به فتق اپیگاستریک، فتق ناف، فتق محل برش جراحی و فتق اشپیگل اشاره کرد. به روش های درمانی مثل جراحی باز و جراحی فتق شکم با لاپاراسکوپی درمان می‌شود.
فتق اپیگاستریک چیست؟
فتق اپیگاستریک (Epigastric Hernia) در قسمت فوقانی دیواره شکم و بالاتر از ناف ایجاد می‌شود.این فتق زمانی به وجود می‌آید که چربی داخل شکم یا بخشی از احشاء از یک نقطه ضعیف در خط میانی دیواره شکم، در محدوده بین جناغ سینه و ناف، بیرون بزند.
بیشتر بخوانید:مراقبت‌های بعد از لاپاراسکوپی فتق شکم
فتق ناف چیست؟
فتق ناف (Umbilical Hernia) در اطراف ناف ایجاد می‌شود.در این نوع فتق، بخشی از چربی داخل شکم یا گاهی قسمتی از روده از طریق یک نقطه ضعیف اطراف ناف بیرون می‌زند و می‌تواند باعث ایجاد برجستگی در این ناحیه شود.فتق ناف هم در کودکان و هم در بزرگسالان دیده می‌شود، اما علت ایجاد آن در این دو گروه یکسان نیست.
در نوزادان، فتق ناف معمولاً به دلیل بسته نشدن کامل سوراخ ناف پس از تولد ایجاد می‌شود و در بسیاری از موارد ممکن است تا چندسالگی به‌طور خودبه‌خود برطرف شود.در بزرگسالان، فتق ناف بیشتر در اثر ضعف دیواره شکم همراه با افزایش فشار داخل شکم ایجاد می‌شود.
فتق محل برش جراحی چیست؟
فتق برشی یا فتق محل برش جراحی (Incisional Hernia) در محل یکی از برش‌های جراحی قبلی شکم ایجاد می‌شود.این فتق زمانی به وجود می‌آید که لایه‌های عضلانی و بافت همبند دیواره شکم در محل جراحی نتوانند استحکام طبیعی خود را به‌طور کامل بازیابند. در نتیجه، بخشی از چربی داخل شکم یا روده ممکن است از این نقطه ضعیف بیرون بزند.فتق محل برش جراحی ممکن است چند ماه یا حتی چند سال پس از جراحی ظاهر شود.
فتق اشپیگل چیست؟
فتق اشپیگل (Spigelian Hernia) یکی از انواع نادرتر فتق دیواره شکم است.این فتق در کنار عضلات راست شکم و در امتداد ناحیه‌ای به نام خط اشپیگل ایجاد می‌شود.
از آنجا که فتق اشپیگل ممکن است بین لایه‌های عضلات شکم ایجاد شود، همیشه برجستگی واضحی روی سطح پوست به وجود نمی‌آورد.
فتق کشاله ران چیست؟
فتق کشاله ران یا فتق اینگوینال (Inguinal Hernia) شایع‌ترین نوع فتق است.این فتق زمانی ایجاد می‌شود که بخشی از بافت یا روده از ناحیه کشاله ران بیرون بزند.فتق کشاله ران در مردان بسیار شایع‌تر از زنان است.در صورت نیاز به درمان جراحی، جراحی لاپاراسکوپی فتق کشاله ران یکی از روش‌های مورد استفاده برای ترمیم این نوع فتق است.
فتق رانی چیست؟
فتق رانی یا فمورال (Femoral Hernia) در قسمت پایین‌تر از محل معمول فتق کشاله ران و در نزدیکی قسمت فوقانی ران ایجاد می‌شود.در این نوع فتق، بخشی از بافت چربی یا روده از کانال رانی عبور می‌کند.
فتق هیاتال چیست؟
فتق هیاتال (Hiatal Hernia) با بسیاری از فتق‌های دیگر تفاوت دارد، زیرا معمولاً برجستگی آن از روی سطح پوست مشاهده نمی‌شود.در این نوع فتق، بخشی از معده از طریق سوراخی طبیعی در دیافراگم به نام هیاتوس مری وارد حفره قفسه سینه می‌شود.
در حالت طبیعی، مری از این سوراخ عبور می‌کند و سپس به معده متصل می‌شود. اگر بافت‌های نگهدارنده اطراف این ناحیه ضعیف شوند یا فشار داخل شکم افزایش پیدا کند، بخشی از معده می‌تواند از این مسیر به سمت بالا حرکت کند.فتق هیاتال ممکن است هیچ علامتی نداشته باشد و در بعضی افراد هنگام آندوسکوپی یا بررسی‌های پزشکی دیگر به‌طور اتفاقی تشخیص داده شود.
چه عواملی احتمال ایجاد فتق را افزایش می‌دهند؟
به‌طور کلی، عواملی که باعث ضعف دیواره عضلانی یا بافت همبند بدن شوند یا فشار داخل شکم را افزایش دهند، می‌توانند احتمال ایجاد فتق را بیشتر کنند.
از مهم‌ترین عوامل مرتبط با افزایش خطر فتق می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- چاقی و اضافه‌وزن شدید
- جراحی‌های قبلی ناحیه شکم
- عواملی که روند ترمیم زخم جراحی را مختل می‌کنند
- بارداری، به‌خصوص در زنانی که چندین بار باردار شده‌اند
- بلند کردن مکرر اجسام سنگین
- سرفه‌های طولانی‌مدت
- یبوست مزمن و زور زدن هنگام اجابت مزاج
- مصرف سیگار
- افزایش سن و کاهش استحکام عضلات و بافت همبند
وجود یک یا چند مورد از این عوامل لزوماً به معنای ابتلا به فتق نیست، اما می‌تواند احتمال ایجاد آن را افزایش دهد.
علائم فتق چیست؟
علائم فتق به محل، اندازه و نوع فتق بستگی دارند.در بسیاری از فتق‌های دیواره شکم، مهم‌ترین علامت ایجاد یک برجستگی یا توده است. این برجستگی ممکن است هنگام ایستادن، سرفه کردن، زور زدن یا بلند کردن اجسام بیشتر نمایان شود.در بعضی افراد، برجستگی هنگام دراز کشیدن کوچک‌تر می‌شود یا به داخل شکم برمی‌گردد.
سایر علائم احتمالی عبارت‌اند از:
- درد یا ناراحتی در محل فتق
- احساس فشار یا کشیدگی
- حساسیت در محل برجستگی
- بزرگ‌تر شدن تدریجی برجستگی
- تشدید ناراحتی هنگام فعالیت یا افزایش فشار داخل شکم
البته همه فتق‌ها برجستگی قابل مشاهده ندارند. به‌عنوان مثال، فتق هیاتال در داخل بدن ایجاد می‌شود.
علائم فتق هیاتال چیست؟
فتق هیاتال ممکن است بدون علامت باشد، اما در بعضی افراد با علائم گوارشی همراه است.
از علائم احتمالی آن می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- سوزش سر دل، به‌خصوص پس از غذا خوردن یا هنگام دراز کشیدن
- برگشت اسید یا محتویات معده به مری
- احساس ترش کردن یا برگشت غذا به دهان
- دشواری در بلع
- سرفه مزمن در موارد شدیدتر
- گرفتگی صدا در موارد شدیدتر
- برگشت غذا در موارد شدیدتر
ارتباط فتق هیاتال و رفلاکس معده چیست؟
فتق هیاتال و رفلاکس معده به مری یا GERD دو وضعیت متفاوت هستند، هرچند ممکن است همزمان در یک فرد وجود داشته باشند.در فتق هیاتال، ساختمان و آناتومی این ناحیه دستخوش تغییر می‌شود و بخشی از معده به سمت قفسه سینه حرکت می‌کند.
در رفلاکس معده، اسید یا محتویات معده به داخل مری برمی‌گردد و می‌تواند باعث سوزش سر دل و ترش کردن شود.بنابراین وجود فتق هیاتال الزاماً به معنای ابتلا به رفلاکس نیست و وجود رفلاکس نیز همیشه به معنای وجود فتق هیاتال نخواهد بود.
چه زمانی فتق می‌تواند خطرناک باشد؟
یکی از عوارض مهم فتق، گیر افتادن بخشی از بافت یا روده در محل فتق است.اگر این قسمت دیگر به داخل شکم برنگردد و خون‌رسانی آن کاهش پیدا کند، وضعیت می‌تواند جدی شود.
علائم هشداردهنده ممکن است شامل موارد زیر باشند:
- درد ناگهانی و شدید
- تهوع و استفراغ
- تب یا احساس ناخوشی عمومی
- سفت شدن برجستگی
- غیرقابل برگشت شدن برجستگی به داخل شکم
- قرمزی یا تغییر رنگ پوست روی فتق
- افزایش واضح حساسیت و درد محل فتق
در صورت بروز چنین علائمی، ارزیابی فوری پزشکی ضروری است.
جمع‌بندی
فتق در اثر بیرون‌زدگی بافت یا بخشی از یک عضو از یک نقطه ضعیف در دیواره نگهدارنده آن ایجاد می‌شود. فتق کشاله ران، فتق ناف، فتق محل برش جراحی، فتق رانی و فتق هیاتال از انواع شناخته‌شده آن هستند.
علائم و روش برخورد با فتق بسته به نوع، محل، اندازه و شرایط بیمار متفاوت است. همچنین عواملی مانند چاقی، افزایش فشار داخل شکم، جراحی‌های قبلی، سرفه و یبوست مزمن می‌توانند احتمال ایجاد بعضی انواع فتق را افزایش دهند.در صورت ایجاد درد شدید، تهوع و استفراغ، سفت شدن برجستگی یا غیرقابل برگشت شدن فتق، مراجعه فوری برای ارزیابی پزشکی اهمیت دارد.
سوالات متداول درباره فتق
شایع‌ترین نوع فتق چیست؟
فتق کشاله ران یا اینگوینال شایع‌ترین نوع فتق است و در مردان بسیار بیشتر از زنان دیده می‌شود.
آیا همه فتق‌ها به شکل برجستگی دیده می‌شوند؟
خیر. بسیاری از فتق‌های دیواره شکم برجستگی ایجاد می‌کنند، اما فتق‌هایی مانند فتق هیاتال در داخل بدن قرار دارند و از روی پوست دیده نمی‌شوند.
آیا چاقی خطر ایجاد فتق را افزایش می‌دهد؟
چاقی یکی از عواملی است که با افزایش فشار داخل شکم همراه است و می‌تواند احتمال بعضی انواع فتق، به‌خصوص فتق‌های دیواره شکم، را افزایش دهد.
آیا فتق ممکن است خطرناک شود؟
بله. اگر بخشی از روده یا بافت داخل فتق گیر کند و خون‌رسانی آن مختل شود، ممکن است وضعیت جدی ایجاد شود که نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارد.
